Od kuli w piersi prezydenta do El Alamein
Wykrywacz metali ma trzy etapy życiorysu: próba medyczna, wynalazek dla poszukiwaczy rud i broń saperów. Jeden z najważniejszych rozdziałów napisał polski inżynier.
1881: pierwsza próba
Gdy w 1881 r. prezydent Stanów Zjednoczonych James Garfield został postrzelony, Alexander Graham Bell zbudował urządzenie z cewek, w którym metal zaburzał równowagę obwodu indukcyjnego, i próbował nim znaleźć kulę w ciele rannego. Zasięg wczesnej wersji liczył się w centymetrach, a próba się nie powiodła, m.in. dlatego, że pacjent leżał na łóżku ze stalową sprężyną, która zaburzała pomiar1. Idea została: dwie cewki i zakłócenie pola przez metal.
Lata 20. i 30.: sprzęt dla poszukiwaczy
W latach 20. XX w. Gerhard Fischer, pracujący nad radiowym namierzaniem, zauważył, że czujnik reaguje na rudy metali, i z tego powstał przenośny wykrywacz, który opatentował. Źródła różnie podają daty (patent w 1925 r., sprzedaż od 1931 lub od 1936 r.) i trudno to rozstrzygnąć bez dokumentów patentowych, dlatego warto traktować te liczby jako przybliżone1.
1941–1942: wykrywacz, który zmienił bitwę
Polski inżynier i oficer Józef Kosacki ukończył konstrukcję ręcznego wykrywacza min zimą 1941/42 r. W jednej z relacji impulsem był śmiertelny wypadek na szkockiej plaży, w którym zginęły osoby, a w konkursie brytyjskiego ministerstwa wojny Kosacki miał jako jedyny odnaleźć wszystkie ukryte monety2. Wykrywacze trafiły na front pod El Alamein w październiku i listopadzie 1942 r.; według jednego ze źródeł wysłano ich około 500, a saperzy oczyszczali pole minowe dwa razy szybciej, ze 100 do 200 metrów na godzinę3. Pochodne konstrukcji pozostawały w użyciu przez dziesięciolecia, aż do wojny w Zatoce w 1991 r.4 Po wojnie Kosacki pracował w instrumentarium jądrowym w Świerku i uczył w Wojskowej Akademii Technicznej5.
Źródła różnią się w szczegółach: czy projekt zaczęto jeszcze w Polsce przed wojną i jak duże były liczby, dlatego liczby warto traktować ostrożnie.
Jak to działa
Wykrywacz typu VLF (niskiej częstotliwości) ma dwie cewki. Nadawcza tworzy zmienne pole magnetyczne, które wnika w grunt. Gdy pole dosięgnie metalu, w nim samym indukują się prądy wirowe, a te tworzą własne pole, wychwytywane przez cewkę odbiorczą. Przesunięcie fazy sygnału zależy od przewodności metalu, więc można zgrubnie odróżnić np. żelazo od monety4,6.
Wykrywacze impulsowe (PI) używają jednej cewki do nadawania i odbioru, sięgają zwykle głębiej, ale rozróżniają metale znacznie gorzej4.
Największą przeszkodą jest grunt. Minerały z tlenkami żelaza zaburzają sygnał i potrafią całkiem uniemożliwić rozróżnianie metali6. Dlatego sygnał „dobry" w jednym miejscu może być fałszywy w innym i dlatego w aplikacji liczy się zapis pozycji i otoczenia: jeśli coś zostanie przeoczone, mapa zachowa informację, gdzie szukano.
Źródła
Tekst jest własnym opracowaniem na podstawie poniższych materiałów, nie ich cytatem. Adresy sprawdzano w październiku 2026 r.
- Wikipedia, hasło Metal detector (próba Bella, początki wykrywaczy, Fischer). en.wikipedia.org/wiki/Metal_detector
- dzieje.pl, materiał o saperach z ręcznym wykrywaczem min podczas II bitwy pod El Alamein (Kosacki, konkurs, wypadek na plaży). dzieje.pl/node/168536
- IEEE Spectrum, Mine detector (użycie pod El Alamein, liczba egzemplarzy, tempo rozminowania). spectrum.ieee.org/mine-detector
- Wikipedia, hasło Polish mine detector (konstrukcja, dalsze użycie, zasada działania). en.wikipedia.org/wiki/Polish_mine_detector
- Politechnika Warszawska, Józef Kosacki, an engineer at the fronts of WWII (życiorys). eng.pw.edu.pl/News/Jozef-Kosacki-an-engineer-at-the-fronts-of-WWII
- Opis patentowy US 7,710,118 (stan techniki: indukcja, faza sygnału, wpływ mineralizacji gruntu). patents.google.com/patent/US7710118