gaciak.

Warstwy

Każda warstwa odpowiada na inne pytanie i każda się myli w inny sposób. Poniżej: co pokazuje, do czego służy i czego nie należy z niej wnioskować. Trzyliterowe kody to napisy z przycisków na mapie.

Teren z LiDAR

Siedem widoków liczonych z jednego źródła: modelu terenu o siatce 1 m z lotniczego skanowania laserowego GUGiK. Rozdzielczość źródła to 1 m na piksel, a przyjęty w aplikacji największy poziom przybliżenia daje już 0,75 m na piksel, więc większe powiększenie niczego by nie dodało. Widoki nie są pobierane jako gotowe obrazki, tylko liczone z surowych wysokości, ponieważ gotowy obraz ma jeden kierunek światła i na tym traci. Więcej o metodzie: LiDAR bez żargonu.

Dlaczego jedno światło nie wystarcza? Poniżej sztuczny teren. Obrót światła pokazuje, że rów biegnący wzdłuż promienia prawie znika, a przełączenie widoku na wielokierunkowy lub oparty na widocznym niebie przywraca go niezależnie od kierunku.

Model sztuczny (kopiec, rów poziomy, rów pionowy i dawna droga ukośna), nie dane z terenu.

VATZłożenie archeologiczne

Trzy widoki rzeźby (cieniowanie, otwartość, widoczne niebo) złożone w jeden obraz. Widać nasypy, doły i rowy, których w terenie nie widać. To warstwa, od której warto zaczynać; pozostałe to jej składniki, do porównań. Nazwa i idea pochodzą z metody Visualization for Archaeological Topography1; wersja z aplikacji to zbliżone, nie identyczne złożenie.

MHSCieniowanie wielokierunkowe

Światło z wielu stron naraz, więc forma nie znika dlatego, że ma pechowy kierunek. Obraz jest płaski w kontraście, ale rzetelny.

SVFWidoczne niebo (sky-view factor)

Dla każdego punktu: jaka część nieba jest widoczna z jego poziomu. Doły, rowy i drogi w wąwozach ciemnieją niezależnie od kierunku, bo „zamyka" je teren wokół2.

OP+Otwartość dodatnia

Podkreśla formy wypukłe: kopce, wały, nasypy, mury.

OP−Otwartość ujemna

Podkreśla formy wklęsłe: rowy, wąwozy, dawne drogi, doły.

LRMModel rzeźby lokalnej

Zdejmuje ogólny spadek terenu i zostawia drobne różnice wysokości. Na stoku widać miedze i tarasy, które na zwykłym cieniowaniu zlewają się ze zboczem3.

SHDCieniowanie GUGiK

Gotowe cieniowanie z serwisu GUGiK, jedno źródło światła. Zostaje do porównań i jako dowód, po co powstały pozostałe.

DOLSuche doliny i niecki

Warstwa wektorowa wyliczona z modelu terenu i porównana z dzisiejszą wodą z OpenStreetMap. Przerywana linia: rynna zbierająca co najmniej 1 km² terenu, dalej niż 100 m od dzisiejszej wody. Plama: zamknięta niecka co najmniej 0,5 m głęboka bez wody w OSM, na przykład dawny staw młyński albo wyrobisko. Podpowiedź, nie twierdzenie: na lessach większość takich rynien to wąwozy, którymi woda płynie tylko po ulewie.

Zdjęcia lotnicze

ORTOrtofotomapa, wysoka rozdzielczość

Zdjęcie z GUGiK do 6,6 cm na piksel, ale nie w całym kraju. Najlepsze do sprawdzenia, co dziś rośnie, jak biegną drogi i czy wskazanie z LiDAR nie jest współczesne (zob. przykład ze stawem na stronie głównej).

ORSOrtofotomapa, standardowa

Wersja zastępcza o niższej rozdzielczości tam, gdzie mozaika wysokiej rozdzielczości nie sięga. Nie ma własnego przycisku; aplikacja podstawia ją sama i mówi, ile fragmentów pochodzi z niższej rozdzielczości.

Mapy archiwalne

Skany map papierowych, dopasowane do dzisiejszego terenu. Dopasowanie jest maszynowe: położenie bywa przesunięte o dziesiątki, a na stykach arkuszy nawet o kilkaset metrów. Zakres arkuszy ma luki: gdzie nie ma arkusza, nie ma też warstwy. Skąd te mapy i czym się różnią: Dawne mapy.

W25WIG, mapa szczegółowa 1:25 000

Przedwojenna mapa Wojskowego Instytutu Geograficznego: pojedyncze zabudowania, kapliczki, polne drogi. Powstała tylko dla części kraju.

WIGWIG, mapa taktyczna 1:100 000

Ta sama instytucja, mniejsza skala i pełne pokrycie kraju, choć nie każdy arkusz się zachował. Wsie, drogi, młyny, cegielnie.

MTBMesstischblatt 1:25 000

Niemiecka mapa stolikowa z terenów dawnych Prus i Niemiec; na wschodzie kraju arkuszy nie ma. Wydania do 1945 r.

K75Spezialkarte 1:75 000

Austro-węgierska mapa specjalna, wydania z lat 1894–1915: Galicja i południe Kongresówki. Położenie dopasowane maszynowo i niezweryfikowane: w Galicji typowy błąd to 80–120 m, w Kongresówce większy.

HISTMapa lat 30. jako wektory

Obiekty, drogi i nazwy odczytane z arkuszy WIG 1:25 000 i postawione na dzisiejszym terenie. Dotknięcie obiektu pokazuje podpis, arkusz i rok. Odczyt maszynowy, niezweryfikowany w terenie; nie dla każdego obszaru istnieje.

Wektory, ostrzeżenia i granice

TOPTopografia

Budynki, lasy, wody, drogi i nazwy własne miejsc z państwowych baz BDOT10k i PRNG. Rysowane lekko, żeby nie przykrywać podkładu.

NIDZabytki i stanowiska archeologiczne

Rejestr i ewidencja zabytków nieruchomych oraz jawna część Archeologicznego Zdjęcia Polski, dane Narodowego Instytutu Dziedzictwa4. Na mapie: półprzezroczysta czerwona plama z przerywanym obrzeżem, bo ostrzeżeniem jest krawędź, a nie zakryty teren. Pusty obszar znaczy tylko, że nic nie jest wpisane, nie że wolno. Prawna strona sprawy: Prawo.

DZKDziałki ewidencyjne

Granice działek z powiatowych baz EGiB z numerem w środku; dotknięcie pokazuje numer, gminę i pełny identyfikator, czyli to, co się wpisuje do zgody właściciela. Kilka powiatów nie udostępnia danych.

KOLLinie kolejowe

Czynne (kreska ciągła), nieczynne (przerywana) i rozebrane (kropki), także nasypy, których baza topograficzna już nie zna. Źródło: OpenStreetMap. Linie wpisane do rejestru lub ewidencji zabytków to osobny dodatek (KOLZ).

FRTLinie frontu I wojny światowej

Na razie jeden odcinek: Rawka i Bzura, grudzień 1914 – lipiec 1915. Linia przerysowana z map sytuacyjnych, błąd rzędu kilkuset metrów; dokładne ślady okopów pokazuje VAT. Po miesiącach walk pozycyjnych zostały tu niewybuchy i nieoznaczone groby wojenne: niewybuch zgłasza się na policję i nie rusza się go samodzielnie.

Źródła

Tekst jest własnym opracowaniem na podstawie poniższych materiałów, nie ich cytatem. Adresy sprawdzano w październiku 2026 r.

  1. Ž. Kokalj, M. Somrak, Why Not a Single Image? Combining Visualizations to Facilitate Fieldwork and On-Screen Mapping, Remote Sensing 11(7), 747 (2019), doi:10.3390/rs11070747. www.mdpi.com/2072-4292/11/7/747
  2. K. Zakšek, K. Oštir, Ž. Kokalj, Sky-View Factor as a Relief Visualization Technique, Remote Sensing 3(2), 398-415 (2011), doi:10.3390/rs3020398. doi.org/10.3390/rs3020398
  3. R. Hesse, LiDAR-derived Local Relief Models - a new tool for archaeological prospection, Archaeological Prospection 17(2), 67-72 (2010).
  4. Narodowy Instytut Dziedzictwa, portal map zabytków; opis stanowiska archeologicznego i rejestru: Porady OnGeo, Stanowisko archeologiczne. mapy.zabytek.gov.pl