Prawo: co wolno, a do czego potrzebne jest pozwolenie
Wykrywacz metali można w Polsce kupić i mieć bez żadnych formalności. Prawo zaczyna się przy poszukiwaniu zabytków i przy wejściu na cudzy teren.
To zestawienie informacyjne, nie porada prawna. Przepisy w tej dziedzinie zmieniają się, a część serwisów podaje różne daty. Rozstrzyga tekst ustawy w publikatorze (źródła 1 i 2) i informacja u wojewódzkiego konserwatora zabytków.
Co obowiązuje dziś
Podstawą jest ustawa o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami z 2003 r.1 Jej art. 36 ust. 1 pkt 12 uzależnia od pozwolenia wojewódzkiego konserwatora zabytków poszukiwanie ukrytych lub porzuconych zabytków ruchomych z użyciem urządzeń elektronicznych lub technicznych, a więc także wykrywacza. Poszukiwanie wbrew tym przepisom jest przestępstwem zagrożonym grzywną, ograniczeniem wolności albo pozbawieniem wolności do dwóch lat3.
Znaczenie ma więc cel poszukiwań, a nie sam sprzęt: samo posiadanie wykrywacza nie jest regulowane3.
Niezależnie od ustawy konserwatorskiej potrzebna jest zgoda właściciela lub posiadacza terenu. Parki narodowe, rezerwaty, obszary wojskowe i część lasów mają odrębne zasady wejścia i zakazy, ustalane przez zarządcę terenu5.
Zmiana, która ma wejść w życie
Nowelizacja z 13 lipca 2023 r.2 zastępuje pozwolenie konserwatora prostszym trybem: poszukiwania ma prowadzić osoba pełnoletnia, która ma zgodę właściciela i posiadacza nieruchomości i przed rozpoczęciem zgłosiła poszukiwania w rejestrze, w aplikacji udostępnionej przez ministra właściwego do spraw kultury4. Ustawa dodaje też przepisy o postępowaniu ze znaleziskami z takich poszukiwań i o nagrodach2.
Termin wejścia w życie był już przesuwany; według dostępnych publikacji obecnie przewidziano go na 1 stycznia 2027 r.3,4 Środowisko archeologów krytykuje te zmiany, wskazując m.in., że rejestr i aplikacja nie są jeszcze gotowe4. Część serwisów internetowych podaje wcześniejsze daty; opisane w nich tryby nie znajdują potwierdzenia w tych publikacjach. Dla stanu na dziś bezpieczniej przyjąć, że pozwolenie konserwatora jest wymagane, i sprawdzić ISAP przed wyjściem.
Co zrobić ze znaleziskiem
Ustawa wymaga od osoby, która znalazła przedmiot mogący być zabytkiem, jego zabezpieczenia, oznaczenia miejsca i niezwłocznego zawiadomienia wojewódzkiego konserwatora zabytków lub, jeśli to niemożliwe, wójta, burmistrza albo prezydenta miasta1. Zabytki archeologiczne stanowią własność Skarbu Państwa1. Przepisy o znaleziskach i nagrodach zostały uzupełnione w 2023 r.2
Aplikacja pomaga w jednym: zapisuje dokładną pozycję i czas, co ułatwia zgłoszenie. Decyzja, co jest zabytkiem, nie należy do aplikacji ani do znalazcy.
Skąd wiadomo, gdzie są stanowiska
Zabytek archeologiczny trafia do rejestru decyzją wojewódzkiego konserwatora i wtedy ma formalną ochronę; według danych Narodowego Instytutu Dziedzictwa jest w nim ponad 7600 stanowisk6. Drugim źródłem jest Archeologiczne Zdjęcie Polski, program badań powierzchniowych prowadzony na siatce około 8500 obszarów, w którym dla każdego stanowiska zakładano kartę ewidencyjną7. Dlatego w aplikacji warstwa NID łączy oba zbiory, a dodatkowo zabytki nieruchome. Mapa wpisów widoczna w terenie jest więc ostrzeżeniem, a nie granicą legalnych poszukiwań.
Brak wpisu nie oznacza braku stanowiska. Tylko część terenu była badana, a wyniki powierzchniowych badań bywają niepełne. To też powód, dla którego LiDAR potrafi pokazać obiekty, których żadna lista nie zna: warto o tym pamiętać i takie odkrycie zgłosić, a nie otwierać.
Źródła
Tekst jest własnym opracowaniem na podstawie poniższych materiałów, nie ich cytatem. Adresy sprawdzano w październiku 2026 r.
- Ustawa z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, tekst jednolity w Internetowym Systemie Aktów Prawnych (art. 33, 35, 36 ust. 1 pkt 12). isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20030980902
- Ustawa z dnia 13 lipca 2023 r. o zmianie ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, Dz.U. 2023 poz. 1904. eli.gov.pl/eli/DU/2023/1904/ogl
- prawo.pl, Poszukiwanie skarbów bez pozwoleń dopiero za dwa lata (omówienie przesunięcia terminu i sankcji). www.prawo.pl/prawo/zniesienie-pozwolen-na-poszukiwanie-skarbow,532172.html
- rp.pl, Poszukiwanie skarbów za pomocą detektorów. Rząd przyjął ułatwienia, ale jest haczyk. www.rp.pl/prawo-w-polsce/art42004881-poszukiwacze-zabytkow-poczekaja-na-ulatwienia-rzad-przyjal-projekt-ustawy
- Ustawa z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody, ISAP (zakazy na terenach chronionych przyrodniczo); zasady konkretnego terenu ustala jego zarządca. isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20040920880
- Porady OnGeo, Stanowisko archeologiczne (definicja stanowiska, wpis do rejestru, dane NID). blog.ongeo.pl/stanowisko-archeologiczne
- Radzyński Rocznik Humanistyczny 3 (2005), s. 9-18, opis programu Archeologiczne Zdjęcie Polski. bazhum.muzhp.pl/media/texts/radzynski-rocznik-humanistyczny/2005-tom-3/radzynski_rocznik_humanistyczny-r2005-t3-s9-18.pdf